ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΑΛΗΘΕΙΑ

Δεν υπάρχει πρόοδος χωρίς σύγκρουση. Συνειδητά ή ασυνείδητα, άτομα και έθνη εμπλέκονται στον αέναο πνευματικό αγώνα της Συμπαντικής Εξέλιξης, έναν αγώνα για την επικράτηση της Αλήθειας κατά του ψέματος, της Δικαιοσύνης κατά της αδικίας, της Αγάπης κατά του μίσους - αγώνα που αντανακλάται στο υλικό πεδίο προκαλώντας, δυστυχώς, πολύ ανθρώπινο πόνο… Θέτοντας κανείς τον εαυτό του στην υπηρεσία της Αλήθειας υπηρετεί το ύψιστο συλλογικό συμφέρον.

**Η Αλήθεια υπάρχει, το ψέμα πρέπει να εφευρεθεί.
**"Θα γνωρίσετε την Αλήθεια και η Αλήθεια θα σας ελευθερώσει" Βίβλος
**"Η μεγαλύτερη απώλεια στον κόσμο είναι η διαφορά μεταξύ αυτού που είμαστε κι αυτού που θα μπορούσαμε να γίνουμε."
**"Όταν οι φιλόσοφοι βασιλέψουν και οι βασιλιάδες φιλοσοφήσουν, μόνο τότε θα ευτυχήσουν οι λαοί." Πλάτων
**"Η αξία του ανθρώπου καθορίζεται από το σκαλοπάτι της κλίμακας της αγάπης πάνω στο οποίο στέκεται." Τορκόμ Σαραϊνταριάν

Παρασκευή, 7 Ιουνίου 2013

Αφιέρωμα στο Σωκράτη, το μεγαλύτερο Έλληνα όλων των εποχών


Παρουσίαση Βασίλης Καρασμάνης

Ο Σωκράτης συνήθιζε να κυκλοφορεί στην αγορά, να συζητά με τους απλούς ανθρώπους και να διδάσκει. Βέβαια, ο όρος διδασκαλία στην περίπτωση του Σωκράτη έχει τελείως διαφορετική σημασία απ' αυτή τη σημερινή. Συνήθιζε να λεει, "κάνω την ίδια δουλειά με τη μητέρα μου τη μαμή". Η μητέρα του,  η βλοσυρή Φαιναρέτη, ήταν γνωστή μαμή των Αθηνών. Βέβαια, ο Σωκράτης δεν ξεγεννούσε παιδιά όπως η μητέρα του, αλλά αυτό που έκανε ήταν να ξεγεννά, να εκμαιεύει ιδέες και σκέψεις από την ψυχή των συνομιλητών του.

Η μαία, θα βοηθήσει την έγκυο γυναίκα μέσα από τις ωδίνες να γεννήσει το παιδί της. Ο Σωκράτης χρησιμοποιεί την εικόνα της μαμής για να την παραλληλίσει με τη φιλοσοφική μέθοδο της μαιευτικής. Ο Σωκράτης βοηθάει το μαθητή του ν' ανακαλύψει τις ιδέες που έχει μέσα του. Οι ωδίνες για το μαθητή είναι η διαδικασία που υποβάλλει το μυαλό του για να αναζητήσει τη σωστή σκέψη, ενώ η γέννηση του παιδιού παραλληλίζεται εδώ με την ανακάλυψη της Αλήθειας.

Όπως η μαμή δεν συμβάλλει στη σύλληψη του μωρού, αλλά με την τέχνη της βοηθάει τις άλλες γυναίκες να γεννήσουν, έτσι και ο Σωκράτης, ως μαμή, δεν μεταδίδει έτοιμη γνώση αλλά βοηθά το μαθητή να γεννήσει τις δικές του ιδέες.

Γιατί όμως η μέθοδος της μαιευτικής είναι τόσο σημαντική; Ο Σωκράτης βοηθά το μαθητή του να ξεγεννήσει. Δεν του δίνει έτοιμη γνώση. Σήμερα, με τον όρο διδασκαλία εννοούμε τη μετάδοση γνώσης από ένα δάσκαλο σ' ένα μαθητή. Ο μαθητής αυτό που κάνει είναι να απομνημονεύει, να παπαγαλίζει και να οικειοποιείται την έτοιμη γνώση που του δίνει ο δάσκαλος. Μ' αυτό τον τρόπο δεν αυτενεργεί αλλά οικειοποιείται ξένες ιδέες, απόψεις και ίσως και προσωπικότητα.

Στη Σωκρατική μέθοδο ο μαθητής ανακαλύπτει μόνος του τη γνώση, και επομένως ισχυροποιείται και η προσωπικότητά του. Καλλιεργείται δηλαδή η ικανότητα να σκέπτεται μόνος του. Να κρίνει τις γνώμες και τις πεποιθήσεις των άλλων. Άρα αυξάνεται η κρίση και η οξυδέρκεια και οδηγεί τον εαυτό του σε υψηλότερα επίπεδα νόησης.

Η μαιευτική μέθοδος του Σωκράτη αποτέλεσε μια πολύ σημαντική υπόθεση στην ιστορία της φιλοσοφίας και της εκπαίδευσης. (2:52) Η εκμαίευση όμως της γνώσης και ιδεών από την ψυχή του συνομιλητή είναι το τελευταίο στάδιο της Σωκρατικής μεθόδου. Ακούραστος έκανε συστηματικές και εξαιρετικά διεισδυτικές ερωτήσεις που είχαν σκοπό να φέρουν το συνομιλητή του σε αμηχανία και να καταδείξουν τη σύγχυση που υπήρχε στο μυαλό του. Δηλαδή ήθελε να αναγκάσει το συνομιλητή του να ελέγξει τις πεποιθήσεις του και να ανακαλύψει τις αντιφάσεις που υπάρχουν ανάμεσά τους. Ακόμα, να βρει τις αντιφάσεις που υπάρχουν ανάμεσα στις αρχές του και στις πράξεις του.

***
Εδώ ήταν η καρδιά της Δημοκρατίας της Αρχαίας Αθήνας: η Εκκλησία του Δήμου. Οι πολίτες αποφάσιζαν για τα κοινά της πόλης τους. Ο Σωκράτης προσπάθησε να πείσει τους συμπολίτες του να ελέγχουν την ορθότητα των πεποιθήσεών τους και άρα των αποφάσεών τους.

Η μέθοδος του Σωκράτη είναι από τη φύση της ελεγκτική. Η Σωκρατική ελεγκτική μέθοδος, από καθαρά λογική άποψη,  είναι μια μέθοδος ελέγχου της συμβατότητας των πεποιθήσεων. Γιατί φιλοσοφικά είναι τελείως διαφορετικό να ελέγχεις αν κάποιες απόψεις είναι συμβατές μεταξύ τους, και διαφορετικό να ελέγχεις αν οι απόψεις είναι σωστές ή λανθασμένες. Είναι όμως δυνατό, κατά το Σωκράτη, από την ασυμβατότητα και την αντιφατικότητα πεποιθήσεων να ανιχνεύσουμε το ψεύδος.

Ο Σωκρατικός έλεγχος προαναγγέλλει ένα είδος κάθαρσης. Δηλαδή, ξεκαθαρίζουμε την ψυχή μας από τις ψευδείς πεποιθήσεις της, ώστε να είμαστε έτοιμοι για μια νέα έρευνα που θα οδηγήσει στην Αλήθεια. Όταν η ψυχή, ή το πνεύμα ενός ανθρώπου καθαρίσει από τα λάθη και τις ψευδείς πεποιθήσεις, τότε απαλλάσσεται από την πλάνη. Έτσι οδηγούμαστε σε μια κατάσταση συνειδητής άγνοιας η οποία είναι ανώτερη και προτιμότερη από την πλασματική γνώση.

Κατόπιν έρχεται η απορία: γνωρίζω πραγματικά κάτι; Υπάρχει η Αλήθεια; Η απορία αυτή αποτελεί το κίνητρο να ψάξουμε να βρούμε την πραγματική γνώση.

Στην Αθήνα την εποχή του Σωκράτη υπήρχε αφθονία αγαθών, και τα συμπόσια ήταν μια καθημερινή διαδικασία. Υπάρχει μαρτυρία από το Συμπόσιο του Πλάτωνα όπου όλοι πίνουν και συζητούν με τις ώρες. Κάποια στιγμή, κι ενώ όλοι έχουν εξαντληθεί, ο Σωκράτης συνεχίζει ακούραστος να μιλάει για τον έρωτα και για την αξία της φιλοσοφίας στον άνθρωπο.

Αυτό που χαρακτηρίζει το Σωκράτη είναι το πάθος του - το πάθος για τις ιδέες του, αλλά πάνω απ' όλα το πάθος για την αναζήτηση της Αλήθειας. Η αυταπάρνησή του και η αφοσίωση στην αποστολή του, σε συνδυασμό και με την ενάρετη ζωή του, του δίνει ασφαλώς και το χαρακτήρα του ηρωικού ανθρώπου. Χαρακτήρα που έδειξε ιδιαίτερα στην εκστρατεία της Ποτίδαιας.  Και ασφαλώς, το πάθος, η αφοσίωση, η γενναιότητα, η εμμονή του στη εντιμότητα, η αυταπάρνηση, χαρακτηρίζουν τη λιτότητα της ζωής του.

Η λιτότητα στην οποία ζούσε θα μπορούσε να χαρακτηριστεί φτώχεια. Είχε μια αλλαξιά ρούχα και περπατούσε ξυπόλυτος. Λόγω της σκληραγωγημένης του ζωής, δεν αρρώσταινε σχεδόν ποτέ. Το ότι θα μπορούσε να θεωρηθεί βρώμικος δεν τον ένοιαζε καθόλου. Όχι τόσο από απαξίωση στρους κοινωνικούς κανόνες, αλλά κυρίως για να δείξει την ανωτερότητα της πνευματικής ζωής, γεγονός που ταίριαζε απόλυτα με τις ιδέες του.

Ο Σωκράτης χαρακτηρίζονταν από εξυπνάδα, κυρίως την εξυπνάδα των επιχειρημάτων του, τα οποία δεν ήταν απλώς ανατρεπτικά αλλά ήταν τόσο ιδιαίτερα ώστε να χαρακτηριστούν από τον Πλάτωνα ως "διαλεκτική". Αυτή η διαδικασία, η διαλεκτική, υιοθετήθηκε από τότε έως σήμερα ως πρακτική της άσκησης της φιλοσοφίας.

Και όλα αυτά τα προτερήματα βρίσκονταν πίσω από ένα άσχημο πρόσωπο. Η εξωτερική του εικόνα δεν είχε τίποτα το ελκυστικό. Ένα ασυνήθιστα μεγάλο κεφάλι, με γουρλωμένα μάτια και μια άτσαλα ακανόνιστη μύτη δίπλα σε πεταχτά ζυγωματικά. Και σα να μην έφταναν όλα αυτά, είχε και μια απόλυτα ιδιόρρυθμη συμπεριφορά. Ευθύτατος, χωρίς να κρατά καθόλου τα προσχήματα, είρωνας και σκωπτικός, όμως ακούραστος και επίμονος.

Και όμως, αυτός ο άνθρωπος ήταν ο περιζήτητος, ο ευπρόσδεκτος και εκλεκτός στις συντροφιές των μεγαλύτερων πνευματικών ανθρώπων. Η φράση "είχαμε το Σωκράτη συνδαιτυμόνα στο σπίτι μας" ήταν σίγουρα ένα κοινωνικό εύσημο στην Αρχαία Αθήνα.
Ανάμεσα στους οπαδούς του και ο γόνος μιας από τις καλύτερες οικογένειες: ο ανιψιός του Περικλή, ο Αλκιβιάδης.

Η πνευματικότητα, η εξυπνάδα και το πλήθος των αρετών ενός σοφού ηλικιωμένου Σωκράτη, μήπως τον έκαναν ένα βαρετό και μονόχνωτο χαρακτήρα; Οι μαρτυρίες δείχνουν τελείως το αντίθετο. Τον περιγράφουν σαν ένα συναρπαστικό άνθρωπο που όλοι προσπαθούσαν να κάνουν παρέα μαζί του.

Το Μαντείο των Δελφών έδωσε το χρησμό ότι δεν υπήρχε άνθρωπος σοφότερος από το Σωκράτη. (8:54) Ο ίδιος αναφέρει στην απολογία του ότι δοκίμασε μεγάλη έκπληξη και αρνιόταν για πολύν καιρό να το πιστέψει. Προκειμένου να μάθει για την αλήθεια αυτού του χρησμού, έθετε ερωτήματα σε ανθρώπους που χαρακτηρίζονταν σοφοί, όπως πολιτικούς, ποιητές και άλλους. Κατέληξε στο συμπέρασμα ότι δεν ήξεραν όσα ισχυρίζονταν ότι γνώριζαν. Ο ίδιος είχε τη σοφία να μη νομίζει ότι γνώριζε πολλά πράγματα. Τόσο ο Σωκράτης όσο και οι άλλοι είχαν άγνοια για πολλά πράγματα. Αλλά η τεράστια διαφορά ήταν πως ο Σωκράτης είχε επίγνωση της άγνοιάς του. Γι' αυτό ο Σωκράτης ήταν σοφότερος. Η επίγνωση της άγνοιάς του είναι προτιμότερη από μια ψεύτικη γνώση. Γι' αυτό και διατύπωσε τη μυθική του φράση, "Εν οίδα ότι ουδέν οίδα".

Εντούτοις, με την ελεγκτική του μέθοδο μπορεί να ανιχνεύσει και να δείξει ψεύδη- τόσο τα δικά του όσο και των άλλων. Να δείξει, δηλαδή, ότι ενώ νομίζουμε ότι γνωρίζουμε πολλά πράγματα, στην πραγματικότητα έχουμε άγνοια. Η φράση "γνώθι σ' αυτόν" ήταν το αγαπημένο γνωμικό του Σωκράτη, γιατί αφορά την αυτογνωσία, ή διαφορετικά τη γνώση των ορίων σου. Πίστευε πως μόνο αν κατέχεις την αυτογνωσία συνειδητοποιείς πως δε γνωρίζεις θέματα για τα οποία ήσουν σίγουρος ότι τα κατείχες. Δηλαδή ασκείσαι στον αυτοέλεγχο και την αυτοεξέταση. Θα μπορούσαμε να δούμε το Σωκράτη ως έναν πρόδρομο της ψυχανάλυσης του Φρόιντ.

Ήταν η αγαπημένη του τακτική να ξεσκεπάζει ανθρώπους που δεν είχαν αυτογνωσία. Σε σοφιστές που δήλωναν ότι είναι βαθιά φιλοσοφημένα άτομα, ο Σωκράτης με το γνωστό ειρωνικό του ύφος ρωτούσε: "εσύ, ο τόσο σοφός, θα μπορείς ασφαλώς να απαντήσεις στην παρακάτω ερώτηση και να μου εξηγήσεις πώς έχουν τα πράγματα;"
Ή "εσύ,  που φυσικά γνωρίζεις καλύτερα και ξέρεις τόσο πολλά, δίδαξέ με σε παρακαλώ."

Τελειώνοντας η συζήτηση, το κοινό διαπίστωνε ότι οι συνομιλητές του Σωκράτη δεν ήξεραν και τόσο πολλά. Μ' αυτή την τακτική, ωθούσε τον καθημερινό άνθρωπο στο να τολμήσει να κριτικάρει ή να αμφισβητήσει ακόμα και τους διανοούμενους. Γιατί απεδείκνυε ότι δεν ήταν ούτε αλάθητοι ούτε ότι κατείχαν την απόλυτη γνώση.

***

Ο Σωκράτης γεννήθηκε το 469 προ Χριστού στην Αθήνα, στο Δήμο Αλωπεκής. Ποια θα ήταν λογικά η μοίρα του; Να ακολουθήσει τη δουλειά του πατέρα του του Σωφρονίσκου που ήταν λιθοξόος. Λάξευε το μάρμαρο, το πιο σκληρό και ανθεκτικό υλικό. Ο Σωκράτης όμως πίστευε τελικά ότι ήταν ουσιαστικότερο να λαξεύει την ανθρώπινη ψυχή.

Στην αρχή ξεκίνησε να κάνει τη δουλειά του πατέρα του. Αλλά κάποια στιγμή την εγκατέλειψε, πιθανότατα γιατί συνάντησε κάποιο φιλόσοφο ή σοφιστή. Ξέρουμε ότι νεαρός μελετούσε τα συγγράμματα του Αναξαγόρα και άλλων σοφών, και ίσως αυτό ήταν που τον έκανε ν' αλλάξει ριζικά τη ζωή του.

Ο Σωκράτης παρά το ότι ήταν φτωχός και δεν διακρίνονταν για την καταγωγή του, ήταν μέρος του κύκλου των μορφωμένων και εύπορων Αθηναίων. Αυτό δεν το έκανε για να απολαμβάνει τον ευδαιμονισμό που πρόσφερε η ανώτερη τάξη, αλλά ήθελε να είναι δίπλα τους για να ξυπνά συνειδήσεις, και γενικότερα να ασκεί τη φιλοσοφική του σκέψη που αν μη τι άλλο χαρακτηρίζονταν από πολλά παράδοξα - τα περίφημα "Σωκρατικά παράδοξα".

"Η αρετή είναι γνώση". Πόσες διαφορετικές αντιλήψεις μπορεί να προκαλέσει η σκέψη αυτή του Σωκράτη; (13:43) Ο καθένας μπορεί να τη μεταφράσει ανάλογα με την κουλτούρα του και τις αξίες του. Με τα σημερινά κριτήρια πολλοί θα μπορούσαν να την παρεξηγήσουν. Ότι δηλαδή ενάρετος είναι αυτός που σπούδασε κι έμαθε κάποιες γνώσεις. Αλλά τότε, ο κάθε ένας που πήρε ένα πτυχίο θα έπρεπε να ήταν ενάρετος.

Όμως στην εποχή του Σωκράτη, η λέξη "γνώση" αναφέρονταν περισσότερο στη γενικότερη καλλιέργεια και σοφία που αποκτούσε ο άνθρωπος στη ζωή του. Επίσης η λέξη "αρετή" είχε δύο σημασίες στα αρχαία ελληνικά. Είχε και τη σημερινή σημασία του ηθικά καλού αλλά και τη σημασία του καλύτερου, του πιο πετυχημένου στην κατηγορία του. Για παράδειγμα, η αρετή του στρατιώτη είναι να είναι γενναίος στον πόλεμο. Ενώ αυτή του γιατρού να θεραπεύει σωστά τον ασθενή. Μ' αυτή τη δεύτερη έννοια, ο ενάρετος σε κάτι είναι πετυχημένος και γνωρίζει να το κάνει καλά.

Ο Σωκράτης νομίζει ότι αν γνωρίζουμε καλά όλες τις συνέπειες μιας πράξης μας, τότε θα πράξουμε το σωστό. Η γνώση που ζητά ο Σωκράτης είναι μια καθολική γνώση του καλού και του κακού. Η αποσπασματική γνώση που μας δίνει η σύγχρονη επιστήμη του ειδικού μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο για το καλό όσο και για το κακό. Οπότε μπορεί να καταντήσει επικίνδυνη πανουργία.

Ο Σωκράτης δεν άφησε καμιά πτυχή της ανθρώπινης φύσης που να μην προσπάθησε να τη διερευνήσει. "Ουδείς εκών κακός". Δηλαδή κανείς δεν είναι κακός με τη θέλησή του. Ή, ακόμα πιο περίεργο, η κακία είναι άγνοια. Όπως καταλάβατε, αυτό είναι άλλο ένα από τα παράδοξα της Σωκρατικής φιλοσοφίας.

***

Πόσο εύκολα ο σημερινός πολίτης θα εκλάβει τη φιλοσοφική αυτή διάσταση ως το τέλειο άλλοθι απέναντι στις παρανομίες τις οποίες προτίθεται να κάνει ή έχει ήδη κάνει; Πολύ εύκολα ο σημερινός πολίτης θα μετέφραζε τη Σωκρατική αυτή φράση ως απόσυρση της ευθύνης από μια εγκληματική ενέργεια, επικαλούμενος πως ό,τι έγινε έγινε χωρίς τη θέλησή του. Ο ίδιος ο Σωκράτης λέει στο Μένωνα: "Κανείς λοιπόν Μένων δεν θέλει τα κακά, αφού βέβαια κανείς δεν θέλει να είναι άθλιος και δυστυχισμένος. Γιατί το να είσαι άθλιος, τι άλλο μπορεί να είναι παρά να επιθυμείς τα κακά και να τα έχεις."

Οι  άνθρωποι έχουν τη φυσική τάση να θέλουν να ευημερούν. Βασικός στόχος είναι μια πετυχημένη και ευτυχισμένη ζωή. Με δεδομένη αυτή τη φυσική τάση, οποιαδήποτε ενέργεια φέρνει τα αντίθετα αποτελέσματα πρέπει να οφείλεται μόνο σε άγνοια. Υπάρχουν άνθρωποι που γνωρίζουν ότι το κάπνισμα βλάπτει την υγεία κι όμως εξακολουθούν να καπνίζουν. Η απάντηση, μέσω της Σωκρατικής σκέψης, θα ήταν ότι οι άνθρωποι αυτοί δεν έχουν σκεφτεί αρκετά. Δεν συνειδητοποιούν όλες τις πτυχές και τις συνέπειες της πράξης τους. Αν μπορούσαν να το κάνουν τότε δεν θα έκαναν το κακό. Θα έβλεπαν ότι τέτοιου είδους πράξεις μπορούν να επηρεάσουν την ευημερία τους και τη συνολική ευτυχία τους.

***

Για τη γυναίκα του Σωκράτη την Ξανθίππη γνωρίζουμε αρκετά, κυρίως από το μαθητή του τον Ξενοφώντα. Σε ερώτηση που του έκαναν γιατί την ανέχεται, ενώ είναι η πιο ανυπόφορη απ' όλες τις γυναίκες του παρόντος, του παρελθόντος και του μέλλοντος, αυτός απάντησε: "Γιατί οι ειδικοί στα άλογα διαλέγουν τα πιο άγρια και όχι τα ήσυχα; Γιατί αν καταφέρουν να χειριστούν τα πρώτα, πολύ περισσότερο θα καταφέρουν να χειριστούν και τα άλλα. Έτσι κι εγώ, επειδή θέλω να συναναστρέφομαι τους ανθρώπους, συζώ μ' αυτήν, γιατί γνωρίζω ότι αν τα καταφέρω να την υπομένω, εύκολα θα συναναστρέφομαι όλους τους άλλους ανθρώπους". Το κλειδί από την απάντηση του Σωκράτη είναι: "γιατί θέλω να συναναστρέφομαι με ανθρώπους". 

Αυτό ήταν ακριβώς αυτό που έκανε ο Σωκράτης σε όλη του τη ζωή. Στην αγορά συζητούσε με τη γνωστή διαλεκτική του μέθοδο με όλο τον κόσμο. Πολλές φορές συνέχιζε και τα βράδια σε διάφορα συμπόσια.

Ο Σωκράτης, ενώ ήταν ένας άνθρωπος αφιερωμένος στην πόλη του, δεν ήταν όμως και τόσο αφιερωμένος στην οικογένειά του. Θα λέγαμε ότι ήταν μάλλον ένας κακός σύζυγος. Η γυναίκα του η Ξανθίππη είχε κάθε λόγο να είναι δυσαρεστημένη μαζί του και με το πάθος του για τη φιλοσοφία. Πολλές φορές τον περίμενε τα βράδια στο σπίτι με ένα κουβά γεμάτο βρώμικα νερά.

Ο μεγάλος κωμικός Αριστοφάνης δεν άφησε ασχολίαστο το Σωκράτη στις κωμωδίες του Νεφέλες, Όρνιθες και Βάτραχοι. Βέβαια, ο Αριστοφάνης ήταν ένας κωμικός συγγραφέας και δεν ενδιαφέρεται να αποδώσει πιστά τη φιλοσοφία του Σωκράτη. Το ότι όμως του αφιερώνει μια ολόκληρη κωμωδία 24 χρόνια πριν το θάνατό του δείχνει ότι ο Σωκράτης ήταν πασίγνωστος στο Αθηναϊκό κοινό.

Ο Σωκράτης, όπως και όλοι οι Αθηναίοι της εποχής του, πήγαινε στις παραστάσεις της αρχαίας κωμωδίας και τραγωδίας. Σε μια παράσταση του Αριστοφάνη διεπίστωσε ότι το κεντρικό πρόσωπο της σάτιρας ήταν αυτός ο ίδιος. Όχι μόνο δεν ενοχλήθηκε, αλλά σηκώθηκε και όρθιος για να δουν οι θεατές αν η μάσκα του ηθοποιού έμοιαζε με το πρόσωπό του. Αυτό δείχνει από πλευράς του Σωκράτη τη μεγαλοθυμία και την αίσθηση του χιούμορ του, αλλά και την αντίληψη ότι σε μια δημοκρατία κανείς δεν ξεφεύγει από την κριτική και τη σάτιρα.

***

Την εποχή του Σωκράτη οι φιλόσοφοι συνήθιζαν να παίρνουν χρήματα για τη διδασκαλία τους. Μερικοί μάλιστα έκαναν και περίεργους διακανονισμούς με τους μαθητές τους. Έτσι ο σοφιστής Πρωταγόρας συνήθιζε πολλές φορές να λέει: "Θα σε διδάξω, κι όρταν τελειώσουν τα μαθήματα θα κρίνεις εσύ το ποσόν της αμοιβής".

Ο Σωκράτης, από την άλλη, δεν δεχόταν ποτέ να πάρει χρήματα. Το θεωρούσε θέμα ελευθερίας και αξιοπρέπειας. Γιατί όλοι πρέπει να 'χουν ελεύθερη πρόσβαση στη γνώση και η γνώση είναι κάτι που δεν υπόκειται σε οικονομικούς διακανονισμούς.

Μια άλλη φράση που αναδεικνύει το μεγαλείο της σκέψης του Σωκράτη, είναι η φράση ότι είναι προτιμότερο να βλάπτεσαι παρά να βλάπτεις. Για το Σωκράτη, η βλάβη που προκαλεί κανείς στην ψυχή του είναι πολύ χειρότερη από κάθε σωματική ή υλική βλάβη. Όταν βλάπτεις κάποιον άλλον, τότε βλάπτεις συγχρόνως και τη δική σου ψυχή. Άρα είναι προτιμότερο να βλάπτεσαι παρά να βλάπτεις. Αυτή η θέση προσομοιάζει με τη Χριστιανική ηθική. Αλλά δεν είναι το μόνο στοιχείο που συνδέει τη Χριστιανική φιλοσοφία με το Χριστιανισμό. Γενικότερα, ο τρόπος ζωής και η φιλοσοφία του άσκησε μεγάλη επιρροή στους Χριστιανούς τα πρώτα χριστιανικά χρόνια.

***

 Θα προσπαθήσω κλείνοντας τα μάτια μου να φανταστώ τα γυμνά πόδια του Σωκράτη να περπατούν εδώ στην αγορά. Ανάμεσα στον κόσμο, συναντάει τον πολιτικό  Άνυτο, τον ποιητή Μέλητο και το δημαγωγό Λύκωνα. Με τη γνωστή του ελεγκτική μέθοδο του ξεσκεπάζει και αποδεικνύει ότι και οι τρεις ήταν ανεπαρκείς τόσο ηθικά όσο και στους στοχασμούς τους.

Οι τρεις άνδρες, με την εξέχουσα θέση και τη μεγάλη κοινωνική και πολιτική δύναμη εξοργίστηκαν και αποφάσισαν να απαλλαγούν από το Σωκράτη. Με ποιον τρόπο; Να τον σύρουν στα δικαστήρια. "Αδικεί Σωκράτης ους μεν η πόλις νομίζει θεούς ου νομίζων, έτερα δε δαιμόνια εισάγων. Αδικεί δε και τους νέους διαφθείρων. Τίμημα θάνατος".

Αυτές ήταν οι δύο επίσημες κατηγορίες κατά του Σωκράτη. Ότι εισήγαγε καινά δαιμόνια στην πόλη. Δηλαδή νέες ανατρεπτικές θεότητες και ιδέες. Και ακόμα, ότι διέφθειρε τους νέους. Αν είχε κατηγορηθεί για κλοπή ή φόνο, η καταδίκη του θα έπρεπε να στηριχτεί σε τεκμήρια. Να βρεθούν τα κλοπιμαία ή να εντοπιστεί το πτώμα. Στην περίπτωση όμως του Σωκράτη επιλέχτηκε η προσφιλής κατηγορία της ασέβειας, όπου οι κατήγοροι μπορούσαν να εξαπολύουν τις κατηγορίες τους χωρίς κανένα αποδεικτικό στοιχείο.

Έτσι και έγινε. Από 500 δικαστές, καταδικάστηκε σε θάνατο με 281 ψήφους το 399 προ Χριστού. Οι επιφανείς Αθηναίοι, που συνωστίζονταν ποιος θα τον έχει καλεσμένο, τον καταψήφισαν. Η Αθήνα που τον λάτρεψε, τον καταδίκασε. Η δίκη έγινε σε ανοιχτό χώρο, εδώ στην Αρχαία Αγορά. Μεγάλα κομμάτια υφάσματος στήθηκαν στον αέρα σαν ένα πρόχειρο στέγαστρο για να σκιάζουν τους παρευρισκομένους από τον ήλιο του Ιουνίου.

Ο Σωκράτης στη διάρκεια της δίκης κράτησε υπερήφανη συμπεριφορά. Σε κάποια στιγμή στην απολογία του είπε: "Για όσα έχω κάνει πρέπει να μου επιβληθεί η ποινή της δωρεάν σίτισης του Πρυτανείου". Η επίκληση των υπηρεσιών που πρόσφερε στην πόλη, και κυρίως η υπερηφάνειά του, εξόργισε τους δικαστές. Κι ενώ περίπου 200 ψήφοι ήταν υπέρ και άλλοι τόσοι κατά, μετά τη δήλωση αυτή 80 ψήφοι προστέθηκαν στις καταδικαστικές και βγήκε η απόφαση.

Το λίγο χρόνο που του δόθηκε για να υπερασπιστεί τον εαυτό του δεν τον χρησιμοποίησε για να παρακαλέσει, να ικετεύσει ή να γίνει αρεστός στους δικαστές του. Απολογήθηκε με το ίδιο γνωστό ασυμβίβαστο ύφος, τη σκωπτική διάθεση και την τόλμη του. Προειδοποίησε τους συμπολίτες του ότι με το θάνατό του θα βλάψουν περισσότερο τον εαυτό τους παρά τον ίδιο. Γιατί θα βρεθούν άλλοι νεότεροι που θα τους κατακρίνουν με μεγαλύτερη σφοδρότητα.

"Απατάσθε, λοιπόν, αν νομίζετε πως φονεύοντας ανθρώπους θα γλιτώσετε από τη ντροπή ότι δεν ζείτε και σκέπτεσθε σωστά. Βελτιώστε την ψυχή σας. Πού πάτε άνθρωποι; Τσακίζεστε να αποκτήσετε περιουσίες και λίγο νοιάζεσθε για τα παιδιά που θα τις κληρονομήσουν."

Ο Σωκράτης στην απολογία του κριτικάριζε τον τρόπο ζωής τους, την επιδίωξη για εξουσία, τη λατρεία τους για τον πλούτο, τον ευδαιμονισμό. Προσπαθούσε, έστω και την τελευταία στιγμή να πείσει έστω ακόμη έναν Αθηναίο. Ήθελε η Αθήνα, η πόλη που λάτρεψε, να κατοικείται από καλούς και αγαθούς πολίτες. Γι' αυτό και τους υπέδειξε μια τέχνη του βίου πολύ πιο πάνω από τα δικά τους μέτρα.

Η κριτική όμως ξεσκεπάζει τα λάθη. Φέρνει στο φως τις σκοτεινές πλευρές του χαρακτήρα τους. Και δεν είναι αρεστή ούτε στ' αυτιά ούτε στις συνειδήσεις.

Η απόφαση για την καταδίκη του δεν τον βρήκε απροετοίμαστο. Στη διάρκεια της ακροαματικής διαδικασίας ο Σωκράτης απέδειξε ότι οι δύο κατηγορίες για ασέβεια και διαφθορά των νέων δεν ευσταθούσαν. Απέδωσε τα αισθήματα των συμπολιτών του στο φθόνο για το ήθος του, όπως είχε συμβεί στο παρελθόν και με άλλους έντιμους πολίτες.

Χρόνια αργότερα, ο Αριστοτέλης, κατά τα τέλη της ζωής του, κατηγορήθηκε για ασέβεια κι έφυγε από την Αθήνα λέγοντας: "Δεν θα επιτρέψω στους Αθηναίους να δικάσουν για δεύτερη φορά τη φιλοσοφία".

 Ο Σωκράτης δεν πέθανε ούτε για την τιμή, ούτε για τη φήμη, ούτε για τη δόξα, αλλά για τις αρχές του. Πέθανε από απόλυτη πίστη στην ιδέα της Δικαιοσύνης, παρά το ότι είχε πλήρη επίγνωση ότι καταδικάστηκε άδικα.

Η εκτέλεση της ποινής του Σωκράτη είχε αναβληθεί μέχρι να επιστρέψει η ιερή τριήρης από τη Δήλο. Όλο αυτό το διάστημα παρέμεινε στη φυλακή όπου τον επισκέπτονταν οι μαθητές του. Αυτοί είχαν καταστρώσει σχέδιο για την απόδρασή του. Ιδιαίτερα ο Κρίτων, προσπαθούσε με μεγίστη υπομονή να τον πείσει να αποδράσει. Αν είχε δεχθεί να αποδράσει θα έδειχνε ασέβεια στον υπέρτατο θεσμό της Δικαιοσύνης. Και θα έδινε το παράδειγμα ενός φιλόσοφου που παραβιάζει τις αρχές που με τόσο πάθος υποστήριζε. Είχε αποφασίσει αμετάπειστα να πιει το δηλητήριο. Ο θάνατος από κώνειο είναι επώδυνος γιατί προκαλεί παράλυση του κεντρικού νευρικού συστήματος.


Στον Σωκράτη, ως ιστορικό πρόσωπο, θα μπορούσε κανείς να πιστώσει την αποτυχία ότι δεν κατάφερε να περάσει τα μηνύματά του στην Αθηναϊκή κοινωνία ώστε να γίνουν κτήμα των πολιτών.

Αντίθετα, ως δάσκαλος της ανθρωπότητας, έπαιξε έναν τεράστιο ρόλο για αιώνες. Μέχρι και σήμερα απασχολεί το ζήτημα του πραγματικού Σωκράτη και της φιλοσοφίας του και είναι αναπάντητο. Αλλά το γεγονός ότι ακόμα και σήμερα γίνονται συνέδρια και γράφονται πολλές μελέτες για το Σωκράτη μεταφράζεται στο ότι η σκέψη του έμεινε αξεπέραστη.

Αν ο Περικλής είχε οραματισθεί την Αθήνα σαν την αυτοκρατορία του Αιγαίου, ο Σωκράτης οραματίστηκε την Αθήνα σαν την αυτοκρατορία του ήθους και του πνεύματος. Ο Σωκράτης παραμένει ανάμεσά μας ως ο μεγαλύτερος των Ελλήνων. Ως φιλόσοφος για τη μέθοδο και την αντίληψή του για τη γνώση. Ως άνθρωπος γιατί παρότρυνε το συνάνθρωπό του να τολμήσει μια προσωπική εσωτερική επανάσταση.

Το σημερινό ταξίδι στο χρόνο, ήταν ένα μικρό μόνο φτερούγισμα από το τεράστιο πνεύμα του Σωκράτη, ο οποίος δεν κατάφερε ούτε μια στιγμή στη ζωή του να γίνει πληκτικός. Ακόμα κι ο θάνατός του ήταν συγκλονιστικός. Ήπιε με ηρεμία και αξιοπρέπεια το κώνειο σε ηλικία 70 ετών.

"Μα τώρα πλέον είναι ώρα να φύγουμε. Εγώ για να πεθάνω κι εσείς για να ζήσετε. Ποιοι από μας πηγαίνουν στο καλύτερο, άγνωστο είναι σε όλους μας εκτός από το Θεό."

Ο ανθρώπινος πολιτισμός, παρά την εξέλιξή του, έχει ακόμη ανάγκη τη σκέψη του Σωκράτη, του μεγαλύτερου Έλληνα που πέρασε στην αιωνιότητα..

========

Σημείωση "πυγολαμπίδας": Η διαφήμιση που ακολουθεί στο τέλος του πρώτου vimeo είναι ενδεικτική της "ευαισθησίας" και του "σεβασμού" του καναλιού προς τον Σωκράτη και την φιλοσοφία του... Κρίμα!